આંખમાંથી વહેતો પનરવો – અને આખરે એ બંને એકલા રહી સાવંત અને તેનો પનરવો…

આંખમાંથી વહેતો પનરવો

પાછોતરા માગસરનો સૂરજ અસ્તાચલે ડૂબી ગયો. ધૂસરવરણી ભૂખરી ભૂખરી સાંજ ખેતરમાં ઉપસી આવી. કુંજડીઓની હાર પાછી વળી. આખા દિવસનું થાકયું પાકયું કોઇ પંખી પોતાના માળા ભણી પંખો ફફડાવતુ ઉડ્યે જતુ હતું.
સામંતે બળદને ગાડે જોડ્યા. સાંતીસંચ ગાડામાં નાખ્યો છેલ્લી વાર નજર કરીઃકંઇ રહી તો નથી જતુ ને ? એ જોવા પાછો ફર્યો કે ત્યાંજ એની નજર લખમણકાકાના શેઢા તરફ આપમેળે ખોડાઇ ગઇ. પોતાની હારોહાર જ જાનું પણ ભાતનાં ભતાણાં ને તગારામાં મૂકી શેઢો વળોટી ઝાંપલી બંધ કરતી દેખાઇ સામંતથી મણએકનો નિહાકો મૂકાઇ ગયો. કયાં કોયલ જેમ કૂહું કૂહું કરતી હજી પાંચ – છમહિના પહેલાની જાનું અને કયાં મુંગા ઢોર જેમ સાવ એકાએક અબોલ થઇ ગયેલી જાનું !
કયાં ઢેલ જેમ ધરતી માથે નર્તન કરતી જાનું અને કયાં પાષાણની પ્રતિમા સમી જાનું ? કયાં ગયું એનુંરમતિયાળપણું, અલ્હડપણું, તોફાન, શરારત સઘળું કયાં ઉડી ગયું ? એ તો માત્ર રામ જ જાણે.
હજી તો હથેળીમાં ચિતરેલી મેંદીની ભાત નથી સુકાઇ, હજી તો પીઠીનો રંગ ઉતર્યો નથી, હજી તો શેરીમાં વાગતાં ઢોલ-શરણાઇના ધબકારા અને સૂર સંભળાતા વિલાયા નથી, હજી તો ભીના કંઠે ગવાતાં લગ્નગીતોની ગુંજ પણ નથી આછરી…. ત્યાં જાનું સાસરેથી પિયર પાછી આવી.
હજી તો દસૈયું નહાઇને ભીનું અંગ કોરું નથી થયું ત્યાં આંખોને ભીના થવાનો વારો આવ્યો ?
સામંતનો જીવ બળીને રાખ થઇ ગયો. બિચારીનું જીવતર ખાનાખરાબ થઇ ગયું. આ કાંઠેથી પેલે કાંઠે જવા હોંશભર્યુ ઉપડેલું વહાણ સામે કાંઠે તો પહોંચતા પહોંચે, પણ એની પહેલાં જ કળણમાં ખૂંચી ગયું. એ જાનુંએ તો ઠીક પણ સામંતેય કદિ સપનામાં ધાર્યુ નહોતું એતો જયારે જાનુ ને જોતો ત્યારે નેહ ભરીનેજોતો, તેની આંખોમાં ખોવાઇ જતો.

‘ સામંતા શું જુએ છે ? ‘ જાનુ પૂછતી,
‘ તારી આંખો – ‘
‘ ઓહો, મારી આંખોમાં એવુ તે શું છે કે આમ ઝાંકી ઝાંકીને જોવું પડે ‘ હા જાનુ, હું એમ વિચારું છુ કે આ આંખોમાં, એવુ તે કોણ ભાગ્યશાળી હશે કે જેને આ આંખમાં જ નહીં પણ સુખના દરિયામાં ડૂબવા મળશે ? ‘
‘ એવું તેવું મને બોલતા ન ફાવે સમજતા ન ફાવે, કહેતા પણ ન ફાવે સામંત જાનું મીઠો છણકો કરીને ચાલી જતી, એનું નિર્દોષ અબોધપણું પારખીને સામંત દરિયામાં અગ્નિ પ્રગટાવે એવડો નિહાકો મૂકીને મનોમન બબડ્યો, ‘કાશ જાનકી, એક વાર મારા હ્રદયની ભાષા સમજી લે ને ! એક વાર મારીનજરનો તાગ મેળવી લેને, એક વાર મારા હ્રદયનોધબકાર સાંભળી લેને…‘
પણ જાનુ કયારેય તેની વાત સમજીજ ન શકી, પીછાણી જ ન શકી. તેના પ્રેમની અભિવ્યકિતને પામી જ ન શકી, સામંત અગિયારમા ધોરણમાં ભણતો હતો અને અચાનક તેના પિતાજીની તબિયત બગડી. સામંતને અધવચ્ચેથી ઉઠી જવું પડ્યું ને લોકભારતી – સણોસરાને રામરામ કરીને ખેતીના કામમાં લાગી જવું પડ્યું.

સામંતના પિતાજી જીવરાજભાઇ હવે ખેતીનું કામ કરી શકે એમ નહોતાં સામંતે હવે બધું સંભાળી લીધું હતું. રહેતાં રહેતાં જાનું અને સામંતનો જીવ મળી ગયો. જાનું અહુર સવાર વાડીએ આવી ચડતી. સામંત સાથે ધીંગામસ્તી કરતી રહેતી. તેના બા-બાપુ, ભાઇ સઘળાં ના પાડતા હતા કે, તું હવે નાની નથી. છતા પણ તેનું હૈયું તેના ભેરું સમા સામંત પાસે દોડી જવા માંગતું ધીરે ધીરે કરતાં સામંતનું હૈયુ જાનું આગળ હારી ગયું જયારે જાનું તો ઉડતા પતંગિયા સમી નિર્દોષ હતી. એ ઘડીમાં આવતી અને ઘડીમાં ચાલી જતી. એને કયાં ખબર હતી કે સામંતના હૈયાના તળ ફાડીને એક પનરવો ફૂટી ચૂક્યો છે, જેના પ્રત્યેક પાંદડે સામંતે મારું નામ લખ્યું છે. એક પ્રેમનામની સમજણથી તે હજી ઘણે દૂર હતી. પરંતુ એક દિવસ વહેતી હવા વાયકા લઇ આવી કે જાનુંનું વેવિશાળ થઇ ગયું છે. કોણ જણે કેમ, પણ બોલવા-ચાલવામાં એક સૂક્ષ્મ મર્યાદાજાનું ના વાણી-વર્તનમાં છવાઇ રહી હતી. સાવ અચાનક જપણ એ વાવડ સાંભળીને સામંતને તીણો આંચકો લાગી ગયો. પહેલી વાર.
જમીનમાં કાંટો કાઢીને ઉગેલા બીજના અંકુર પર કોઇ રાની પશુ, પગનું તળિયું ઘસીને ચાલ્યું જાય એમ એની પહેલી પહેલી પ્રીતનાં અંકુર મોરાઇ ગયાં જાણે ! તે દિ‘ સાંજે ખેતરેથી ઘરે પાછા ફરતા ગાડામાં બેઠેલી જાનું ને સામંતે પૂછ્યુઃ બસ ને, જાનું, હવે તો થોડાક દિવસના મહેમાનને ? ‘
‘ હો વ્વે…‘
‘ યાદ કરશો કે નહીં કોઇ દિવસ ? ‘
‘ શું કામ ? કોઇ કારણ – ‘
‘ બસ આટલી જ માયા ને ?‘ સામંતનો સ્વર ભીનો થયોઃ ‘ પરણ્યા એટલે પિયરને અળગું કરી દેવાનું ? પોતાના ને પારકાં કરી દેવાના ? માયા આમ જ મૂકી દેવાની ? ભાઇબંધી છોડી દેવાની ? હશે ભૈ, તમારે નહીં લાગણી કે પ્રેમ , અમારે તો ખોટે ખોટો વહેમ. જાનું, હવે લાગે છે કે આપણાં અંજળ કદાચ પૂરાં થઇ ગયા, નહિંતર સાવ આમ તો ન જ હોય…‘

‘ સામંત…‘ જાનું કદાચ પહેલી વાર ગંભીર થઇ ને ચીખી ઉઠી, ‘ રહેવા દે જાનું, આ તો બધી લેણ-દેણની વાત છે. મયા કે મમતાને પરાણે વળગાડવાથી તો એ દુઃખના પોપડા બની જાય છે અને એ પોપડાં જયારે ખરે છે ત્યારે એની વેદના તો બહ કારમી હોય છે…‘
અને જાનું સાવ મૂંગી થઇ ગયેલી, પછી તો સામંતેય કશું બોલી શકેલો નહીં, પાદર આવ્યુ ત્યાં લગી બન્ને મૂંગા થઇ ગયેલાં, પણ એ પછી જાનું કદિ પણ સામંતના ગાડામાં બેઠી નહોતી.
આજે એ વાતને છ – છ મહિના થઇ ગયા છે, હા, જાનુનાં લગન થયાં ત્યારે માંડવાના આગલા દિવસે જાનું સાંકડી શેરીમાં સામી મળેલી. ઘડીક ઉભી રહી. બન્ને એકબીજાને અપલક નેત્રે તાકી રહ્યાં. છેવટે જાનું એ ભીના અવાજે કહ્યું, ‘આજની રાતને કાલનો દિ‘ બાકી છે. પરમ દિવસે સાંજે ત કોઇના નામની ચૂંદડી ઓઢી પરદેશી ચરકલડી બનીને ઉડી જઇશ.,પણ મારા ઉપર જરા જેટલીય મમતા વધતી હોય તો વિદાય વેળા દાડમાદાદાના ઓટલે ઉભો રહેજે.છેલ્લી વારના મ્હોંમેળાં ઘૂંઘટો ઉઘાડીને કરી લઇશ, તારી રાહ જોઇશ, હવે આવવું કે ન આવવું તારા ઉપર છોડું છું.‘
ત્યારે તો ‘હા‘ માં માથું ધૂણાવી નીકળી ગયેલો સામંત, પોતાના હઢૈયાની સામે જ, જાનું નાં લગનનો ઢોલ વાગ્યો ને એ ઢોલની થાપ ન જીરવી શકયો, બબ્બે દિ‘ વાડીએથી ઘરે જ ન આવ્યો. જાનું સાસરે હાલી ગઇ છેક તે દિ‘ ઘરે આવ્યાં. બસ! તે દિ‘ ની ઘડીને આજનો દિ. ચાર-છ મહિના જેવું થયું હશેને શેરીમાં ગણગણાટ થવા લાગ્યોઃ ‘જાનબાઇ આવ્યો બચકો લઇને ‘ કોઇએ કહ્યું તો કોઇ બોલ્યું ‘સાસરવાટ વેઠવી વસમી છે‘ ત્રીજીએ કહ્યું માના રાજમાં ઘી થી લચપચતી ગફુલ ખીચડી ખાધી હોય એને સાસરવાટનો રોટલો શેં ગળે ઉતરે ? સાસરે કાંઇ રાજરાણીના સુખ ન હોય બઇ જોતરે જુતવું પડે ને પિયરમાં ખાધેલું ઘી ઓગાળવું પડે ‘ ચોથુ કહેતું ‘ બાપના ઘર બધેય ન હોય, પારકી મા જ કાન વીંધે ‘ કોઇએ વળી વહમાં વેણ કહ્યા ‘ તમને કોઇને કોઇ ખબર નથી, જાનુડીએતો તેના સગા દિયર સાથે,પણ સામંત આ બધી બાબતોને ખોટી માનતો. તેને થતું કે વાતમાં કંઇક બીજું જ છે. સાવ સામાન્ય શુલ્લક લાગતા વાંધાને લઇ જાનું કદિ પણ પિયર રીસામણે આવે નહીં. એ મરી જાય, પણ પિયરનો મારગ કદિ ન લે.
આજ આટલા દિવસે એને જોઇ હતી. આમ તો જુઓ, સુકાઇને સાવ સલ્લો થઇ ગઇ હતી. એનું ઓઢણું ઉડ્યું પણ એણે હળવેથી સંવારી લીધુ ને ઝાંપલી બંધ કરીને મારગે ચડી… સામંત પણ ગાડું લઇને વાજોવાજ નીકળ્યો બે-ચાર મિનિટ ગાડું હાલ્યું ત્યાં બન્ને લગોલગ થઇ ગયાં. જાનું એ પાછળ ફરીને જોયું તો સામંત ! તેણે છડો માથે ઓઢી લીધો ને નજર નીચે ઢાળી દીધી.

‘ તને કહું છું આ ગાડું તારા માટે ઉભું રાખ્યું છે. મારા સમ છે, ન બેસે એને.‘
જાનું નો ચહેરો ફરી ગયો. એ ચીખી ઉઠી. ‘ શા માટે તું આવાં દુઃખ દે છો ? કોક તો સુખ આપો. ચપટીક બધાય ભેગા લઇને મને ‘
સામંત ઠેકડો મારીને નીચે ઉતર્યો. જાનું નો હાથ પકડ્યો, ભૂલ થઇ ગઇ મારી, હવે નહીં બોલું, પરંતુ તું આજ ગાડામાં નહીં બેસે તો હું હવે તો એવું ચોકકસ ધારી લઇશ કે તને મારું સોયના નાકા જેટલું પણ હેત નથી. ‘
જાનું તેનીસામે એકધારું તાકી રહી, પછી ગાડામાં ચડી. સામંતે ગાડું હાંક્યુ. જાનું દુઃખભર્યા સાદે બોલીઃ ‘ તો તે દિ‘ કયાં ગયું હતું તારું હેત ? મને વળાવવા ય ન આવ્યો ? ‘
‘ બસ એમ સમજ, મે તે દિ‘ સાંકડી શેરીમાંથી જ તને વિદાય આપી દીધેલી…‘
‘ કારણ…?‘
‘તારા લગનનાં ગીત હું સાંભળી શકતો નહોતો. એ ઢોલના થાપે થાપે મારા ધબકારા કપાઇ જતા હતા. તું સાચું નહીં માને કે હું બે દિવસ ગામમાં જ નહોતો આવ્યો, વાડીએ જ પડ્યો રહેતો અને એ પનરવો… જેની નીચે ઉભા રહીને આપણે હૈડાના ડેલા ખોલ્યા હતા એક વાર. બસ એ પનરવા નીચે ખાટલો ઢાળીને સૂઇ રહ્યો. તું ગઇ પછી તો એય કેવો નિમાણો થઇ ગયો છે. એક હું ને એક પનરવો ! બસ, હવે શું પૂછવું છે તારે ? ‘
‘ કાંઇ નહીં સામંત શું પૂછું ? ‘
‘ તો હું એટલું પૂછી શકું કે જાનું ને શું દઃખ પડ્યા ? તું કેમ પિયર પાછી આવી જાનું ? એવું તે શું થયું તારી માથે, એક વાર તો કહે.‘
‘આબરુ ઉપર ડાઘ નાખયો સામંત, મારા ધણી સિવાયઆ શરીર મેં કોઇને નથી સોંપ્યું, એની સિવાય કોઇ બીજો આદમી મારી ગચલી આંગળીના નખને પણ નથી અડી શકયો અને એણે જ ઉઠીને મરા જીવતર ઉપર ઘા કર્યો. શું હું એવી છુ ? એવી હતી ? ‘

વાત સાંભળીને સામંતના ચહેરા ઉપર એક સામટું લોહી ધસી આવ્યું. જડબાં તંગ થઇ ગયાં. ખુન્નસ બેવડાઇ ગયું. આથમતી સાંજની કેસરીયાળી આભામાં તેના ચહેરાનો કેસરીયો રંગ ભળી ગયો. જાનું તેના ચહેરાના હાવભાવને તાકીરહી. પછી નજર ઢાળીને બોલીઃ ‘ લે બોલ, પોતાનાનો ધણી જ ઉઠીને આવાં વહરા વેણ બોલે તો પછી એવું થાય કે ધરતી મારગ આપે તો સમાઇ જઇએ અને હું માવતર હાલી આવી. છ મહિનાના રાત – દિ કેમ કાઢ્યાં છે એ મારું મન જાણે છે સામંત, પણ સ્ત્રી જાત શું કરે છે હવે કયાં સતયુગ રહ્યો છે કે હનુમાનની જેમ છાતી ચીરીને બતાવું કે, હું ડાઘ વગરની છું અને મારા હ્રદયમાં કોણ છે બીજુ ? ઠીક છે… જે દિ‘ એને સાચું સમજાશે તે દિ‘ સાચનાં પારખાં થાશે.‘ 

સામંત કશું બોલી ન શકયો ગાડું પાદરમાં આવી ઉભુ. જાનું ઉતરી ગઇ. બન્ને અબોલ રહ્યાં. તે દિ‘ રાતે સામંતના હૈયામાં આંધી ફૂંકાઇ. આખી રાત ઉંઘ ન આવી, નીંદર હરામ થઇ ગઇ. એક વાર તો થઇ ગયું કે, હાલ મનવા ! અત્યારે જ ઉઠીને એના ઘરની ખડકી ખખડાવીને એના બાપુને કહી દઉં કે એ ગમે તેવી હોય, ભલે લોક ગમે એમ વાતું કરે,પણ મારે માટેતો એ સોનાની મૂર્તિ છે, પવિત્ર છે, દેવી છે. આજ હું એનો હાથ ઝાલવા આવ્યો છું….
દિવસો વિતતા રહ્યા. બનને અલપઝલપ ભેગાં થતાં રહ્યાં, પણ હોઠે આવેલી વાત સામંત એને બતાવીન શકયો…
પણ હૈયુ હવે ઉધામા નાખતું, જીવ અમળાઇ જતો, આત્મા પોકારી ઉઠતો કે એક વાર કહી દે સામંત, એ બેઠી બેઠી તારા વેણની રાહ જુએ છે અને એક દિવસ, મનને કાઠું કરીનેએ એના ઘરે ગયો તો જાનું એકલી જ હતી. સામંત કોઇ દિ‘ નહીં ને આજે પોતાના ઘરે આવેલો જોઇને જાનું ને નવાઇ લાગી, એ હસી ઉઠી, કુંવારી હતી ને જેવું ગુલાબી ખડખડાટ સ્મિત તેના ચહેરા પર રમતું હતું. એવા જ નિર્દોષ સ્મિતની ઝલક આજ કેટલા દિવસે એક વાર ફરી જોવા મળી. તેની હિંમત વધી ગઇ. જાનું એ હસીને પૂછ્યું ‘ શું સામંત ? આજ ભૂલો પડ્યો કાંઇ ? ‘
‘ હા જાનુ, મારા મનની વાત કહેવા આવ્યો છુ. મેં નિર્ણય કરી લીધો છે કે હું તને … ‘ સામંત અટકી ગયો.
‘ બોલ બોલ સામંત, અટકી કેમ ગયો ? જાનું બોલી ઉઠી… ‘ હુ; તારો હાથ માંગવા આવ્યો છુ જાનુ, દુનિયા ભલે તને ગમે તેવી કહે, પણ મારા માટે એ જ જાનું છે, જેને મે પ્રીત કરી છે. ‘
‘ સામંત….. ‘ જાનુ વાહજાળ ઉંડો નિહાકો મૂકીને બોલી ઉઠીઃ ‘ પણ હું કાલે જઇ રહી છુ મારા સાસરે. આજે જ મારા સાસરેથી સમાચાર આવ્યા છે. એમણે કરેલી ભૂલની માફી મારા સાસરીયાઓએ માગી છે ને કાલ મને એ લોકો તેડવા આવે છે ‘
‘જાનું….. ‘ પ્રચંડ આંચકા સાથે ખળભળી ઉઠતા સામંતે કહ્યુઃ ‘ તુ મારી મજાક તો નથી ઉડાવતી ને ? ‘

‘ અરે ગાંડા….. હું કયારે તારી સામે જૂઠું બોલી નથી. હું સાવ સાચુ જ કહુ છુ. તને મારી ઉપર એટલો વિશ્વાસ નથી ?
‘ અરે, તારી ઉપર વિશ્વાસ ન હોય તો કોની ઉપર હોય ? આ તો મે સાંભળ્યુ હું તારી લાગણી સમજુ છુ, પણ હું કુવારી જ હોત ને તે આમ વેણ નાખ્યુ હોત તો તારી વાંહોવાંહ ાલી નીકળેત, પણ હવે હું પારકી પરણેતર છું. ને એક ભવ તો મે કરી લીધો છે, હવે બીજો ભવ કરવા માંગતી નથી. તારી લાગણીને મારા હાથે જ ઠોકર મારવાનુ; પાપ… સામંત મારો આત્મા મને કયારેય નહીં માફ કરે…‘
‘ ના રે જાનું, મને સ્હેજ પણ દુઃખ થયુંનથી. તે જે સમાચાર આપ્યાને જાનું એમાં ઉદભવેલા અનર્ગળ સુખમાં એ દુઃખ તો ઓગળીને કયાંય ચાલ્યુ જશે. જા, ખુશીથી જા, તારો સંસાર સુખી થાય અને તું પણ સુખી થાય …. મારા અંતરની આરદા છે‘ કહેતો સામંત ખડકીમાંથી બાર નીકળી ફળિયાના છેડાથી આંસુ લૂછતો વાડીના રસ્તે નીકળી પડ્યો અને પછી…. પનરવા ના થડને બાથ ભરીને ધ્રૂસ્કે ધ્રૂસ્કે રડી પડ્યો !!!
વરસો પહેલા એના હૈયામાં ફૂટેલો પનરવો આંસુ બનીને એની આંખો અંદરથી નીતરી રહ્યો….

લેખક : યોગેશ પંડ્યા

દરરોજ અવનવી વાર્તાઓ વાંચવા માટે લાઇક કરો અમારું પેજ.

ટીપ્પણી