બાળકનું નામકરણ કરતા પહેલા અચૂક જાણો આ સંસ્કાર અને રિવાજ વિશે


શેક્સપિયરની ઉપરોક્ત ઉક્તિથી ભાગ્યે જ કોઈ અજાણ હશે. શેક્સપિયર તો પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના હતા. પણ આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પણ વ્યક્તિના નામનું એક આગવું મહત્વ છે. આપણી આજુબાજુમાં કે સગાસબંધીમાં કોઈ બાળકનો જન્મ થયાનું સાંભળીએ કે તરત જ પ્રશ્ન પૂછી નાખીએ, બાબો છે કે બેબી ? શુ નામ રાખ્યું ? કઈ રાશી આવે છે ? વગેરે વગેરે. અને બે ચાર નામ પણ સજેસ્ટ કરી દઈએ. તો ચાલો આજે જાણીએ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શુ છે વ્યક્તિના નામનું મહત્વ !

ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રમાણે મનુષ્ય યોનિમાં જન્મ લેનાર પ્રત્યેક વ્યક્તિ પર થનારા વિવિધ સંસ્કારોનું આપણાં ધર્મગ્રંથોમાં અલગ – અલગ રીતે સુપ્રયોજિત વર્ણન કરેલ છે અને તેના માટેનો સુસ્પષ્ટ આગ્રહ પણ છે. જન્મપૂર્વેથી એટલે કે ગર્ભસંસ્કારથી શરૂ કરીને મૃત્યુ સુધીના તમામ સંસ્કારો શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક આ ત્રણેય બાબતોને ઉજાગર કરે છે. આવા સોળ સંસ્કાર નીચે મુજબ છે.
1. ગર્ભાધાન સંસ્કાર
2. પુંસવન સંસ્કાર
3. સીમંતોન્ન્યન સંસ્કાર
4. જાતકર્મ સંસ્કાર
5. નામકરણ સંસ્કાર
6. નિષ્ક્રમણ સંસ્કાર
7. અન્નપ્રાશન સંસ્કાર
8. વપન (ચૂડાકર્મ) સંસ્કાર
9. કર્ણવેધ સંસ્કાર
10. ઉપનયન સંસ્કાર
11. વેદારંભ સંસ્કાર
12. કેશાન્ત સંસ્કાર
13. સમાવર્તન સંસ્કાર
14. વિવાહ સંસ્કાર
15. વિવાહગ્નિપરિગ્રહ સંસ્કાર
16. અગ્નિ સંસ્કાર

આ સોળ સંસ્કારમાંથી આજે આપણે વાત કરવી છે, “નામકરણ” સંસ્કાર વિશે.
હિંદુ સંસ્કૃતિમાં બાળકના નામકરણ સંસ્કારની એક વિશિષ્ટ પરંપરા છે. જુદી જુદી જ્ઞાતિઓ અને સંપ્રદાય મુજબ તેની વિધિ પણ જુદી જુદી હોય છે. કેટલાક સમુદાય છઠ્ઠા દિવસે તો કેટલાક દસમાં દિવસે તો વળી કેટલાક સવા મહિને (અંદાજીત ચાલીસ દિવસ) આ રીવાજ મુજબ બાળકનું નામકરણ કરતા હોય છે. નામકરણ સંસ્કાર કરવા પાછળ પણ અનેક કારણો અને માન્યતાઓ કામ કરે છે. તેને આપણે બે ભાગમાં વહેંચી શકીએ. ભારતીય સંસ્કૃતિથી પ્રેરીત (૧) ધાર્મિકકારણ અને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિથી પ્રેરીત (૨) વૈજ્ઞાનિક કારણ

(૧) ધાર્મિક કારણ :
નામકરણ સંસ્કાર સાથે સંસ્કૃતમાં એક સુભાષિત જોડાયેલો છે,
आयुर्वर्चोभिवृद्धिश्च सिद्धिर्व्यवहतेस्तथा।
नामकर्मफलं त्वेतत् समुदिष्टं मनीषिभ:।।

આ સુભાષિત મુજબ નામકરણ સંક્સ્કારથી આયુષ્ય અને તેજસ્વિતામાં વૃદ્ધિ થાય છે. વ્યક્તિનું જેવું નામ હોય તેવા ગૂણ તેનામાં ખીલે છે. એટલે જ કદાચ દુનિયામાં ‘રાવણ’ નામ એક જ છે, બીજે ક્યાય ‘રાવણ‘ નામ જોવા મળ્યું નથી એજ રીતે ‘રામ’ નામ ગલીએ ગલીએ અને ઘેર ઘેર જોવા મળે છે. આપણી ગુજરાતની સંસ્કૃતિમાં ‘ગળથૂથી’ એ આજ સંસ્કારની એક ઝલક છે. જેમાં ફોઈના હાથે બાળકને ગોળ કે મધ ચખાડીને ફોઈની પસંદગીનું નામ રાખવાની પરંપરા છે.

“ઓળી ઝોળી પીપળ પાન, ફોઈ એ પડ્યું કયું નામ !
ઓળી ઝોળી પીપળ પાન ફોઈએ પાડ્યું ‘સોનું’ નામ !!” – આવી ઉક્તિ પણ પ્રચલિત છે.

કેટલાક પરિવારોમાં ઘરના વડીલો તરફથી કે ગુરુ તરફથી આ દિવસે બાળકના કાન શિખામણના બોલ કહેવાનો પણ રીવાજ છે. આ વિધિ બધા આશીર્વાદ આપે છે.

(૨) વૈજ્ઞાનિક કારણ :
વ્યક્તિના નામ અને એના અર્થપાછળ પાછળ કેટલીક માનોવૈજ્ઞાનિક બાબતો પણ જોડાયેલી છે. જેમકે, વ્યક્તિને જેવા નામથી બોલાવવામાં આવે તેનામાં એવા જ ગુણો વિકસે છે. એટલું જ નહિ એનું નામ કેવા ભાવ સાથે લેવામાં આવે છે તેની પણ તેના પર અસર પડતી હોય છે. જેમકે કોઈને નાથીઓ કહેવો અને નાથાલાલ કહેવું એના ભાવમાં આસમાન જમીનનો તફાવત રહેલો છે. દરેક વ્યક્તિ ઈચ્છે છે કે પોતાને દરેક જણ આદરથી બોલાવે. એટલે જ તો વ્યક્તિનું નામ એવું હોવું જોઈએ જેથી એ ગૌરવનો અનુભવ કરે અને પ્રોત્સાહિત થાય.

અંતમાં . . . ચલતે . . . ચલતે . . .

વ્યક્તિ રહે ના રહે પણ એનું નામ જ ચોક્કસ રહે છે.
એટલે જ કુરુવંશી પ્રતાપી રાજા ભરતના પરથી આજે આપનો આખો દેશ ‘ભારત’ના નામથી ઓળખાય છે.

મજા આવી દોસ્તો આ વાંચીને? જાણકારી મળી? – તો તમારા મિત્રોને પણ આ શેર કરો!

ટીપ્પણી

No comments yet.

Leave a Reply

error: Content is protected !!