ડો. ભીમરાવ રામજી આંબેડકર અને ભારતીય સેના – તમને જાણ હતી તેમના જીવનના આ પ્રસંગ વિષે?…

ડો. ભીમરાવ રામજી આંબેડકર અને ભારતીય સેના

બોમ્બે આર્મી માં, `બ્રાહ્મણ સૈનિક ખભે ખભા મિલાવીને તેના સાથી મહાર સૈનિક સાથે એકજ તંબુમાં ઊંઘે છે, અને આ વ્યવસ્થા સામે કોઈપણને સપનેય વાંધો નથી.’ : બ્રિગેડિયર જ્હોન જેકબ, 1858.

ડો. આંબેડકરની જીવન યાત્રાના પહેલાં પડાવ, તેમના સૈન્ય છાવણીમાં વીતેલા બાળપણ વિષે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. તેમના પિતાશ્રી બ્રિટીશ લશ્કરમાં સુબેદાર હતા. તેમના પિતાશ્રીની લશ્કરમાંથી સેવા નિવૃત્તિ થઇ. લશ્કરી છાવણીના સમન્વય ભર્યા અને સુરક્ષિત વાતાવરણની બહાર, ભારતીય સમાજમાં બહુજન સમાજને અસ્પૃશ્ય ગણી તેમની સાથે થતો ભેદભાવ આ લશ્કરી વાતાવરણમાં ઉછરેલા ભીમને મન અસહ્ય હતો. કિશોર ભીમે જીવનમાં પ્રથમ વખત અનુભવેલી અસ્પૃશ્યતાના અંધકારમાંથી મહાર સમાજના અને સમગ્ર ભારતના બહુજન સમાજના ઉત્થાનના બીજ રોપાયા. ઈતિહાસકારો લખે છે કે મહારોની બાજ જેવી નજર, ખડતલ શરીર, હીંમત, વફાદારી, વતન પરસ્તી, શોર્ય, બહાદુરી અને ઈમાનદારી આ અમુલ્ય ગુણોથી પ્રભાવિત મહાન હિન્દુ રાજા છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે સોળમી સદીમાં તેમનો પોતાની સેનામાં સમાવેશ કર્યો. હિન્દુ સામ્રાજ્યની સ્થાપના માટે લડતા શિવાજીને મન અસ્પૃશ્ય એવો ભેદભાવ ન હતો. મહારો કુદરતી રીતે ખડતલ યોદ્ધા હતા.
શિવાજી બાદ મહારોને બ્રિટીશરોએ ધ બોમ્બે આર્મી તરફથી લડવાનો મોકો આપ્યો. 1 જાન્યુઆરી 1818, ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધમાં મહાર લડવૈયાઓની ભાગીદારી વિશ્વ વિખ્યાત છે. આ યુદ્ધમાં બ્રિટિશ સેના તરફથી 500 મહાર સૈનિકોનું નાનું દળ અને સામે પેશ્વાનું 8000 પાયદળ અને 20,000નું અશ્વદળ. પેશ્વાની અધધ સેના સામે મહાર સૈનિકો સદીઓનું અસ્પૃશ્યતાનું કલંક નાબુદ કરવા લડી રહ્યા હોય તેમ ઝનુનથી કલાકો સુધી ભૂખ્યા, તરસ્યા રહીને લડ્યા. પેશ્વા બાજી રાવ બીજાની સેના અંતે મહાર યોદ્ધાઓની બહાદુરી સામે હારી ગઈ.
મહાર લોકો પાસે વારસાગત રીતે કોઈ ખાસ સ્કીલ કે કળા નહોતી. તેમના માટે ભારતીય ગામડાઓમાં વર્ણવ્યવસ્થા પ્રમાણે અસ્પૃશ્યોના ફાળે આવતા કાર્યો જેવાકે ચોકીદારી, ચણતર કામ, રસ્તાઓની સફાઈ, જાનવરોના મડદા હટાવવા તેવા કાર્યોજ આવતા. ભારતીય ગ્રામ્ય જીવનમાં તેમનું સ્થાન નીચું પણ મહત્વનું હતું. પણ હા શિક્ષણનો, ઉન્નત જીવનનો એવા કોઈ અધિકારો મળવાનું અહી સંભવ નહોતું જણાતું.
બ્રિટીશ સેનામાં તેના સૈનિકો માટે પગાર, પેન્શન, અને તેમના સંતાનો માટે મફત અને ફરજીયાત શિક્ષણ, વિશિષ્ટ તાલીમ, રોજગાર, ખાસ પ્રકારનો સામાજિક માન મરતબો અને વ્યક્તિગત સંતોષ મહત્વપૂર્ણ લાભ હતા. આમ મહાર સમાજના લોકોને બ્રિટીશ સેનામાં મળેલા શિક્ષણ અને સ્કીલના સમન્વયના લીધે સામાજીક સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વનો લાભ મળ્યો. જેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ બાબા સાહેબ છે. તેમનું પૂર્વ જીવન સુશિક્ષિત, શિસ્તબદ્ધ અને ગર્વીલા સૈનિકો વચ્ચે વીત્યું. આર્મી જીવનમાં તેમને ભારતીય ગામડાઓના અંધશ્રદ્ધાઓ અને કુરિવાજોથી ભરેલા નહિ, પણ અત્યંત સુસંસ્કૃત હિન્દુ સમાજ વ્યવસ્થા સાથે પરિચય થયો.
ડો. આંબેડકર પોતે પણ લખે છે કેબ્રિટીશ સેનામાં ભારતીય સૈનિકોના બાળકો માટે પછી તે દીકરો હોય કે દીકરી ફરજીયાત શિક્ષણ લાગુ કરવામાં આવેલું. લશ્કરી શાળાઓમાં શિક્ષણ પ્રાપ્ત કાર્ય બાદ અમને એક નવી દ્રષ્ટિ મળી. શિક્ષિત અને સ્કીલ્ડ અસ્પૃશ્ય યુવાનોને ખ્યાલ આવવા લાગ્યો કે સદીઓથી તેમના પર ઠોકી બેસાડાયેલું અસ્પૃશ્યોનું લેબલ એ ભૂરા લોહી વાળા કેટલાક છદ્મ લોકોની ગહેરી ચાલથી વિશેષ કઈ નથી. સદીઓનાં બંધનો, અસ્પૃશ્યતાની છદ્મ સાંકળો હવે તૂટવાની અણી પર હતી.
બાબા સાહેબનો પરિવાર એક ટીપીકલ સૈનિક પરિવાર હતો. તેમના નાના અને છ કાકાઓ બધાજ સેનામાં સુબેદાર મેજર (બ્રિટીશ સેનામાં સર્વોચ્ચ ભારતીય રેન્ક)ના પદ પર હતા. બાબા સાહેબના પિતાશ્રી પણ સુબેદાર મેજર હોવાની સાથે સાથે, સેનાની ખાસ શિક્ષક તાલીમ સ્કુલમાં તાલીમ પ્રાપ્ત, પૂર્ણ સમયના શિક્ષક પણ હતા. ચૌદ વર્ષ સુધી રામજી સકપાલ મીલીટરી સ્કુલના હેડમાસ્તર પડે રહ્યા.

બાબા સાહેબના જીવન ચરિત્રકાર, ધનંજય કીર, લખે છે કે યુવાન આંબેડકર જ્યારે સર્વ પ્રથમ વખત તેમના પિતાને સુદુર મળવા જવા માટે પોતાના નાના ભાઈ સાથે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરે છે. રેલ્વે સ્ટેશને ઉતરીને તેઓ એક બળદ ગાડું ભાડે કરે છે. હજી તો ગાડામાં બેસીને તેઓ થોડેજ દુર ગયા હશે કે ગાડા વાળા સાથે વાતચીતમાં પેલાને ખબર પડે છે કે આ સુટેડ બુટેડ છોકરાઓ ખરેખર અસ્પૃશ્ય ગણાતી જ્ઞાતિના છે. ગુસ્સામાં ગાડા વાળો એમ માનીને કે તેનું ગાડું અને પવિત્ર પશુઓ અપવિત્ર થઇ ગયા, બંને ભાઈઓને ગાડામાંથી નીચે ફેંકી દે છે!
બાબા સાહેબને માટે આ પ્રથમ અનુભવ હતો જયારે તેમને કોઈએ અસ્પૃશ્ય તરીકે ગણ્યા અને અપમાન જનક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો આવ્યો.

તેમના જીવનના પ્રારંભિક ભાગમાં લશ્કરી છાવણીના સુરક્ષિત અને આદર્શ વાતાવરણમાં તેમને ક્યારેય પૂર્વગ્રહો કે ભેદભાવ જોવા મળ્યા ન હતા.

એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે નિવૃત્તિ પછી પણ, એક લશ્કરી પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા મહારોનું બ્રિટિશ સરકારમાં ઘણું અસર કારક સ્થાન હતું. આ કારણે મહાર સમાજની સાથે લશ્કરી છાવણીઓની નજીકના વિસ્તારો જેવાકે અહેમદનગર, પુણે, સતારામાં મહાર બાળકોને શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં એક સમાન શિક્ષણ લાગુ કરાવવામાં તેઓ સફળ રહ્યા.
અહી નિવૃત મહાર સૈનિકો કેવળ તેમના બાળકો માટે શિક્ષણની માગ કરી રહ્યા હતા તેવું નથી. સાથે સાથે તેઓ સમાજમાં તેમનું સ્થાન ઉપર આવે તે માટે પણ સતત પ્રયત્નશીલ હતા. આમ સેનામાં અનુભવેલું સામાજિક સાયુજ્ય, અનેકતામાં એકતા હવે સંકુચિત ભારતીય સમાજમાં પણ પોતાનો શુભ પગ પેસારો નોંધાવવા લાગ્યું હતું.1857નાં બળવા પછી બ્રિટીશરોએ મહાર રેજીમેન્ટની બ્રિટીશ સેનામાંથી સેવા સમાપ્ત કરવાનું નક્કી કર્યું. નવો સામાજિક અને રાજકીય સંઘર્ષ શરુ થયો મહાર રેજીમેન્ટને સમાજમાં તેમનો ક્ષત્રીયવટ અને બ્રિટીશ સેનામાં તેનું ગૌરવવંતુ સ્થાન પાછુ મળે તે માટેના અભિયાનોની આગેવાની લેનારા નેતાઓમાં બાબા સાહેબના પિતાશ્રી રામજી સકપાલ પણ હતા. થોડા સમય બાદ આ મહાર મુવમેન્ટની આગેવાની શિવરામ કાંબલે પછી બાબા સાહેબે સંભાળી.
છેવટે અનેક વર્ષોની લાડાઈ પછી મહાર સમાજને તેમનું હકનું સ્થાન પાછુ મળ્યું. મહાર રેજીમેન્ટ નો પુનર્જન્મ 1945 માં થયો. આજે વિકસતા વિકસતા મહાર રેજિમેન્ટ અઢાર બટાલિયન ધરાવે છે જ્યાં બધા વર્ગો અને દેશના એકીકૃત સમુદાયોનાં સૈનિકો સમૃદ્ધ અને ખુશખુશાલ મિશ્રણ રચે છે. આઝાદ ભારતમાં તમામ યુધ્ધો અને લશ્કરી કાર્યવાહીઓમાં અત્યંત સમૃદ્ધ સૈન્ય વારસો ધરાવતી મહાર રેજીમેન્ટ આગળ પડતો ફાળો નોંધાવતી રહી છે.

બીટિંગ ધ રીટ્રીટ: મહાર રેજિમેન્ટનો યુદ્ધ ઘોષ : બોલો હિંદુસ્તાન કી જય.

લેખન : મનન ભટ્ટ

દરરોજ આવી અનેક અવનવી અને જાણી અજાણી વાતો વાંચો ફક્ત અમારા પેજ પર.

ટીપ્પણી