“સબ સે ઊંચી પ્રેમ સગાઈ” વાંચો ભક્તિરસના સંત કવિ સુરદાસનો જીવન વૃતાંત

- Advertisement -

સબ સે ઊંચી પ્રેમસગાઈ

 

सबसे ऊँची प्रेम सगाई।

दुर्योधन की मेवा त्यागी, साग विदुर घर पाई॥

जूठे फल सबरी के खाये बहुबिधि प्रेम लगाई॥

प्रेम के बस नृप सेवा कीनी आप बने हरि नाई॥

राजसुयज्ञ युधिष्ठिर कीनो तामैं जूठ उठाई॥

प्रेम के बस अर्जुनरथ हाँक्यो भूल गए ठकुराई॥

ऐसी प्रीत बढ़ी बृन्दाबन गोपिन नाच नचाई॥

सूर क्रूर इस लायक नाहीं कहँ लगि करौं बड़ाई॥

સંત સૂરદાસ (1478-1573) હિન્દી સાહિત્યમાં ભક્તિયુગના સગુણ ભક્તિશાખાના કૃષ્ણ-ભક્તિ ઉપશાખાના મહાન કવિ છે. સૂરદાસ દૃષ્ટિહીન હતા અને શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીએ તેમને પુષ્ટિમાર્ગ સંપ્રદાયમાં શિષ્ય બનાવીને કૃષ્ણલીલાનાં પદ રચવા અને તેનું ગાન કરવા કહ્યું. સૂરદાસ કહે છે કે પરસ્પર પ્રેમનો સંબંધ જ ભગવાનની નજરમાં પણ સૌથી શ્રેષ્ઠ સંબંધ છે. અભિમાની દુર્યોધનના મેવા છોડીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વિદુરજીની શાકભાજી ખાવાનું વધુ પસંદ કરે છે. એ જ રીતે ભગવાન શ્રીરામ એક ભીલ સ્ત્રીના એંઠા બોર પ્રેમથી આરોગી જાય છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ભક્ત નરસિંહ મહેતાના પ્રેમવશ જ તેમના સંદેશવાહક બનવાનું પસંદ કર્યું હતું અને પ્રેમવશ જ તેઓએ યુધિષ્ઠિરે યોજેલા રાજસૂય યજ્ઞ વેળા મહેમાનોના ભોજન બાદ એંઠા પતરાળા ઉપાડવાનું પસંદ કર્યું હતું. ભક્તના પ્રેમવશ જ ભગવાનને અર્જુનના સારથિ બનવાનું સ્વીકાર્યું હતું. વૃંદાવનમાં પણ ગોપીઓના પ્રેમવશ જ તે સૌ કહે તેમ ભગવાન રાસલીલા કરતા રહ્યા. છેલ્લે કવિ કહે છે કે પોતાનું મન તો કઠોર છે, એમાં પ્રેમ છે જ નહીં, એટલે પોતે ભગવાનની વધુ પ્રશંસા કરી શકતા નથી.

સંત સૂરદાસના પદનો અમર શબ્દ-ગુલદસ્તો એટલે સબ સે ઊંચી પ્રેમસગાઈ. તેઓએ પ્રેમની સગાઈને સર્વોચ્ચ દરજ્જો આપ્યો છે. પ્રેમને પૂજાનો દરજ્જો આપ્યો છે. પ્રેમના કસબથી પૂજા કરવી, ઈબાદત કરવી એ જ પરમ પ્રભુને પામવાનો શ્રેષ્ઠતમ માર્ગ છે. પ્રેમમાં નિષ્ઠા છે, વિશ્વાસ છે, શ્રદ્ધા છે, સમર્પણ છે, ત્યાગ અને બલિદાન પણ છે. વફાદારી અને સત્ય પણ છે. આ દરેક ગુણનો સરવાળો એટલે જ પ્રેમ અથવા પૂજા. આટલું કરતા જો ઈશ્વર મળી જતો હોય તો પ્રેમ કેમ ના મળે?

ઓશોએ કહ્યું છે કે પ્રેમ તમને ખિલતા અને વિકસતા શીખવે છે. જે તમને મુરઝાવી દે, જે તમને ખિલવા ન દે, જે તમારા વિકાસમાં બાધક બને એ પ્રેમ કેવી રીતે હોઈ શકે? હકારાત્મકતાનો માર્ગ એટલે પ્રેમ. પ્રેમમાં નકારાત્મકતાને તો સ્થાન જ નથી. જો નકારાત્મકતા હોય તો એવો સંબંધ પ્રેમ તો નથી જ. પ્રેમમાં હંમેશા ખિલતા ફૂલ જેવી કોમળતા હોય છે. પ્રેમમાં હકારાત્મક ઊર્જા તમને મળતી રહે છે. જો તમને નિરાશા અને નકારાત્મકતા અનુભવાય તો પ્રેમની અનુભૂતિ સાચી નથી. એવા સંબંધમાં પ્રેમની ઉષ્મા – સુષ્મા  જો ન અનુભવાય તો એવા સંબંધમાં શુષ્કતા જ વ્યાપી જતી હોય છે.

એક સરસ મજાનો પ્રસંગ છે. એક બાળકને લઈને તેના પિતા રોજ સવારે સ્કૂલે મૂકવા માટે જાય. સાંજે સ્કૂલેથી છૂટીને દીકરો એકલો જ ચાલતા ચાલતા ઘરે પહોંચી જાય. પરંતુ રોજ સવારે તેને મૂકવા માટે તો તેના પિતા અવશ્ય આવે. રસ્તામાં એક ફૂલઘર આવે. માલણ બહેન નિત નવા નવા ફૂલોને સૂતરના દોરમાં પરોવીને ફૂલમાળા બનાવતી હોય, ગજરા ગૂંથતી હોય. છોકરો રોજ અહીંથી પસાર થાય ત્યારે થોડી ક્ષણો માલણની કામગીરી જોવા ઉભો રહી જાય. માલણનું પણ ધ્યાન ગયું કે એક નાનકડો છોકરો પોતાના કલાકસબને દરરોજ સવારે નિહાળી રહે છે.

એક દિવસ માલણે પેલા છોકરાને નજીક બોલાવ્યો અને તેને એક ફૂલ આપ્યું. છોકરાના પિતાએ પૈસા ચુકવવા હાથ લંબાવ્યો.

માલણે પૈસા લેવાની ના પાડી અને કહ્યું કે ફૂલ જેવા દીકરાને મારા તરફથી તાજી સવારનું તાજું ફૂલ ભેટરુપે આપું છું. એના પૈસા ન લેવાય.

આવું થોડા વખત ચાલ્યું. દરરોજ સવારે પિતા તેના દીકરાને લઈને સ્કૂલે મૂકવા માટે નીકળે અને ફૂલઘર પાસેથી પસાર થાય ત્યારે દીકરો પિતાને જીદ કરીને ઉભા રાખે અને દરેક વખતે માલણ નિત નવું કોઈને કોઈ ફૂલ છોકરાને ભેટ ધરે.

હવે તો પિતાને પણ શરમ-સંકોચ થવા માંડ્યો. તેઓએ એક દિવસ આગ્રહ કરીને પૈસા આપતા કહ્યું કે હવે તો તમારે ફૂલના પૈસા લેવા જ પડશે. તમે પણ અહીં ફૂલોનો વેપાર કરો છો. આમ મફતમાં ફૂલ આપો એ તો કેમ ચાલે? અને અમારાથી એમ દરરોજ ફૂલ ન લેવાય.

માલણે દીકરાના પિતાને જવાબ આપ્યો કે હા, હું ફૂલોનો વેપાર કરું છું, એ વાત સાચી. પરંતુ તમારા દીકરાને હું રોજ એક ફૂલ પ્રેમથી ભેટ આપું છું. પ્રેમથી કરેલ કોઈ કાર્યની પૈસા સાથે તુલના ન થાય. નહીં તો મારા ફૂલ અને પ્રેમનો શો અર્થ? હું દરેક ગ્રાહકને ફૂલો વેચું છું, એ મારો વેપાર છે અને મારી રોજીરોટી છે, એ વાત કબુલ. પરંતુ તમારા દીકરાને હું પ્રેમથી ફૂલ આપું છું. પ્રેમના પૈસા ન લેવાય. પ્રેમમાં કદી ગિવ એન્ડ ટેક ન હોય. પ્રેમનું વળતર ન હોય. પ્રેમથી આપેલી કોઈ પણ ભેટની કિંમત ચુકવી શકાય એટલી સસ્તી ના હોય. પ્રેમથી આપેલી દરેક વસ્તુ અમૂલ્ય જ હોય. આ સમજનું નામ જ પ્રેમ. મારી કોઈ અપેક્ષા નથી કે હું તમારા દીકરાને રોજ ફૂલ આપું અને બદલામાં કશુંક પામું યા મેળવું. બસ, હું મારો આનંદ અને ઉમળકો વ્યક્ત કરું છું અને જ્યારે હું એને ફૂલ આપું છું ત્યારે એના માસુમ ચહેરા ઉપર જે સ્મિત આવી જાય છે, એ જ કદાચ એના તરફથી મને મળી ગયેલું સાચું વળતર છે.

દીકરો આ બધું જોઈ રહ્યો હતો. તેને નવાઈ પણ લાગતી હતી. કેમ કે માલણ દરરોજ સવારે નિયમિત પોતાને ફૂલ આપતી હતી અને પિતા પૈસા આપવા આગ્રહ કરવા છતા માલણ ફૂલના પૈસા લેતી નહોતી. દીકરો પિતા સાથે વાત કરી રહેલી માલણની વાત બરાબર ધ્યાન દઈને સાંભળી રહ્યો હતો. પાંચ-છ વર્ષનો બાળક વધુ તો શું સમજી શકે? પરંતુ એના કાન ઉપર પ્રેમના શબ્દ પડી રહ્યા હતા. એને એટલું તો સમજાતું હતું કે પ્રેમથી આપવામાં આવતી વસ્તુનું કોઈ મૂલ્ય હોતું નથી.

પિતા અને માલણ વચ્ચેના સંવાદની નાનકડા બાળમાનસ ઉપર ઘેરી અસર થઈ રહી હતી. આ દીકરો કદાચ પ્રેમના પાઠ પોતાના બાળપણથી જ આ રીતે અનાયાસે શીખી રહ્યો હતો. આપણે જાણીએ છીએ કે પ્રેમ શીખવા માટે દુનિયાના કોઈ દેશમાં કોઈ પણ યુનિવર્સિટીમાં કોર્સ કે અભ્યાસક્રમ ચલાવવામાં આવતો નથી. પ્રેમ કોઈ ક્લાસરુમમાં શીખવાનો વિષય નથી.

પ્રેમની પરિભાષા કોઈ પણ વ્યક્તિ કઈ રીતે શીખી-સમજી શકે? શું સિનેમા કે નાટક કે ટી.વી. સિરિયલ જોઈને કે કવિતા યા નવલકથા વાંચીને પ્રેમ કરતા શીખી શકાય? જવાબ છે, ના. બાળક જન્મતાની સાથે જ મા-બાપનો પ્રેમાળ સ્પર્શ પામે છે. વ્યક્તિ માટે પ્રેમનો પ્રથમ અનુભવ માતા-પિતા, પરિવારનો પ્રેમ છે. વ્યક્તિને હુંફ, લાગણી, દરકાર, કાળજી, સંભાળ, સમર્પણ, વહાલની જન્મજાત અનુભૂતિ થતી રહે છે અને પ્રેમ જાણે કે એક આદત બનતો જાય છે.

દરેક વ્યક્તિને એમ થતું હોય છે કે કોઈક એવું હોય કે જે મારી સંભાળ રાખે, મારી કાળજી રાખે, મારી દરકાર કરે અને માત્ર મારા માટે જ સમય આપે. પ્રેમ અન્યોન્ય અને પરસ્પર હોય એ જ તો પૂર્વશરત હોય છે. પ્રેમમાં આમ તો કોઈ અપેક્ષા રાખો ત્યારે હંમેશા દુઃખી થવાનું જ તમારે ભાગે આવતું હોય છે. પરંતુ એ પણ હકીકત છે કે તમે જ્યારે કોઈ માટે સમય ફાળવો છો, તમે કોઈની દરકાર અને કાળજી રાખો છો, તમે કોઈની સંભાળ લો છો, ત્યારે તમારા જાગૃત યા સુષુપ્ત મન-મસ્તિષ્કમાં એવી અપેક્ષા ઉભી થાય તે સ્વાભાવિક છે કે સામેની વ્યક્તિ પણ તમારા માટે સમય આપે, તમારી કાળજી લે અને તમારી સંભાળ રાખે.

તમે જો કોઈના માટે એટેન્શન આપતા હોય તો સામી વ્યક્તિ પણ તમારા માટે એટેન્શન આપે એવી અપેક્ષા ઉભી થાય જ છે. આવી અપેક્ષા જ્યારે સંતોષાતી નથી ત્યારે જ દુઃખની શરુઆત થાય છે. કોઈ પણ જાતની અપેક્ષા કે કોઈ પણ પ્રકારના હેતુ વિનાનો પ્રેમ આદર્શ છે, એ વાત સાચી. પરંતુ આદર્શ અને વાસ્તવિકતા જુદી જુદી હોય છે.

જીવનમાં પ્રેમનું માહાત્મ્ય એમને પૂછી જુઓ કે જેમને પ્રેમની અનુભૂતિ થઈ જ નથી. પ્રેમ કોને ન ગમે? બાળકને પ્રેમનો સ્પર્શ ગમે. માંદગીના બિછાને સૂતેલા દર્દીને હેતાળ સ્પર્શ ગમે. પ્રેમમાં ડૂબવાનું કોને ન ગમે? પરંતુ એવું બનતું નથી. પ્રેમ નસીબની વાત છે અને પ્રેમનો આવિર્ભાવ નસીબ વિના ન પણ મળે. પ્રેમ તમારી નજર સામે હોય અને તમે ન મેળવી શકો એવું પણ બને. પ્રેમનું ઝરણું તો આપણી આસપાસમાં જ વહેતું હોય છે. માત્ર આપણે એને પામી શકતા નથી હોતા. પ્રેમની નદીના કિનારે જઈને આપણે ઉભા રહી જઈએ અને આપણા ચરણ નદીનાં નીરમાં ઝબોળતા જ નથી.

મનની મરજીથી યા તમારી ઈચ્છાથી પ્રેમ થઈ જતો નથી. પ્રેમના માર્ગમાં ઘણા બધા પડાવ આવતા હોય છે. પ્રેમની મંઝિલ પામવી અઘરી છે. રસ્તો કંટકોથી ભરેલો પણ હોઈ શકે છે. રસ્તો પથરાળ અને મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. કસોટીમાંથી પાર ઉતરે તે પ્રેમ. પ્રેમનો માર્ગ મુલાયમ અને મખમલી ન હોય. પ્રેમના માર્ગમાં ગુલાબોની બિછાત ના જ હોય.

પ્રેમ પામવા જાઓ ત્યારે યા નદીનાં નીરમાં તમે પગ પખાળવા જાઓ ત્યારે તમને એમ લાગ્યા કરે કે કોઈ આપણને પાછળ ખેંચી રહ્યું છે. કોઈક રુકાવટ અનુભવાય છે. કોઈક ભય અથવા અવરોધ પણ આવી શકે છે. તમારો નિશ્ચય અડગ અને અટલ હોવો જોઈએ. કોઈ પણ કાર્યનો આરંભ સહેલો હોતો જ નથી. પરંતુ આવી અડચણો અને મુશ્કેલીઓ, મુસીબતોને સમજી લેવી અને ઓળખી લેવી જરુરી હોય છે.

પ્રેમ પામવો અથવા પ્રેમનો રસ્તો પસંદ કરવો એનો અર્થ જ એ છે કે સમર્પણભાવ. તમારામાં મરી ફીટવાની તમન્ના ન હોય તો પ્રેમ પામી શકાતો નથી. પ્રેમ પરસ્પર સમર્પણ, બલિદાન અને ત્યાગ માગે છે. પ્રેમના માર્ગમાં આવનારી અડચણો અને કઠણાઈઓને સમજી લેવી પડે છે અને તેનો ઉકેલ પણ મેળવી લેવો પડે છે. પ્રેમ તમને સમર્પણ કરતા શીખવે છે. જીવન જીવતા શીખવે એ જ પ્રેમ.

પ્રેમમાં નિજના અસ્તિત્વને સ્વાહા કરી દેવું પડે છે. જો તમે બચી બચીને ચાલવા માગો છો, ઈરાદાપૂર્વક ચાલવા માગો છો અને ગણતરીપૂર્વક ચાલવા માગો છો, તો પ્રેમ પ્રાપ્ત થઈ શકતો નથી. પ્રેમના માર્ગમાં ચાલવાનું શરુ કરતી વખતે આરંભમાં જ આ પ્રકારની અડચણો આવી જાય છે, જે તમને આ માર્ગે ચાલતા રોકી લે છે. તમે પછી આગળ વધી શકતા નથી.

તમારા અસ્તિત્વને બચાવી રાખીને તમે આ માર્ગે આગળ વધી શકો નહીં. આ માર્ગે તમારે ફના થવું પડે છે, સ્વાહા થવું પડે છે. અગ્નિપથ ઉપર ચાલવાનું નામ એટલે પ્રેમ. સામા પ્રવાહે તરવાનું નામ એટલે પ્રેમ. પ્રેમમાર્ગનો આરંભ કદાચ સહેલો અને આસાન હોઈ શકે, એને અંત સુધી જાળવી રાખવો અને નિભાવવો એ જ તો કઠિન છે.

જસ્ટ ટ્વીટઃ

 “प्यार करना तो बहुत आसान, प्रेयसी,

अंत तक उसका निभाना ही कठिन है।

– અજ્ઞાત

લેખક : દિનેશ દેસાઈ 

દરરોજ વાર્તાઓ વાંચવા માટે લાઇક કરો અમારું પેજ “જલ્સા કરોને જેંતીલાલ”

 

ટીપ્પણી